कर्ण

2001 साली मी असमच्‍या तिनसुकिया आणि सिलचर जिल्‍ह्यांमध्‍ये होतो. ते सारे चाय बागान क्षेत्र आहे. शेकडो एकरांवर पसरलेले चहाचे मळे. एकेका कंपनीच्‍या मालकीच्‍या ‘टी इस्‍टेट’ अर्थात स्‍थानिक भाषेत ‘चाय बागान’. मुदी पाडल्‍यासाखे छोटे छोटे डोंगर, त्‍यावर हे चहाचे एकसुरी मळे, त्‍यातून विंचरलेल्‍या वाटा, आणि पायथ्‍याशी एका रांगेत पत्र्याची चौकोनी घरे असलेल्‍या लेबर लाईन्‍स – म्‍हणजे मजूर वस्‍त्‍या. या मजुरांना शंभर ते दीडशे वर्षांपूर्वी ब्रिटीशांनी इथे आणले. ट्रेनच्‍या ट्रेन भरून आणले. इथेच त्‍यांना वसवले. हे सारे मूळचे संथाल परगणा आणि छोटानागपुर इलाक्‍यातले (म्‍हणजे आताच्‍या झारखंडमधले) होते. संथाल आणि मुंडा जमातींनी ब्रिटीश साम्राज्‍य आणि अन्‍याय्य वन कायद्यावि‍रूध्‍द उठाव केला. त्‍यांचा उठाव चिरडून काढल्‍यानंतर तिथल्‍या तरुण स्‍त्रीपुरूषांना ब्रिटीशांनी मोठ्या चातुर्याने दूर नेऊन ठेवले. त्‍यांना रोजगार देण्‍याच्‍या मिषाने इथे आसामच्‍या चाय बागानमध्‍ये आणून ठेवले. आता या सर्वांना ‘टी ट्राईब्‍स’ किंवा चाय जनजाती म्‍हणून ओळखतात. तिथल्‍या एक बागानमध्‍ये मला एक प्राध्‍यापक भेटले. त्‍यांच्‍या घरात ‘बिरसा’चे चित्र लावलेले होते. त्‍यांनी त्‍यांच्‍या कुटुंबाची कहाणी सांगताना मुंडा जमातीच्‍या इतिहासाची सैर करवून आणली. बिरसा हा जेमतेम 30 वर्षांचे आयुष्य लाभलेला तरूण हा केवळ मुंडाच नव्‍हे, तर सर्वच आदिवासी क्रांतिकारकांचा मुकुटमणी शोभावा असा होता. 1900 साली ब्रिटीश तुरूंगात विषप्रयोगाने बिरसाला हौतात्‍म्‍य आले. मुंडा जमातीने अनेक वेळा ब्रिटीश साम्राज्‍याविरूध्‍द उठाव केले. जमीनदार आणि ख्रिस्‍ती मिशनर्‍यांची इंग्रज साम्राज्‍याशी हातमिळवणी असल्‍यामुळे त्‍यांच्‍याही विरोधात मुंडा आणि संथालांनी रणशिंग फुंकले होते. 1855 साली सिध्‍दो-कान्‍हू या भावांच्‍या नेतृत्‍वाखाली संथालांनी उठाव केला. मुंडा सरदारांनी 1832 आणि पुन्‍हा 1867 साली उठाव केले होते. देशातल्‍या इतरही अनेक जमातींनी इंग्रज राज्‍याविरूध्‍द उठाव केले होते. त्‍यांना आपल्‍या इतिहासाच्‍या पुस्‍तकात स्‍थान नाही, म्‍हणून आपल्‍याला ते कळत नाही. 1857चे स्‍वातंत्र्ययुध्‍द होण्‍याआधीच आदिवासी वीरांनी हत्‍यारे उपसली होती. मुंडा जमातीचा शेवटचा उठाव म्‍हणजेच ‘उलगुलान’ 1895 सालचा. चायबासा गावातल्‍या मिशनच्‍या शाळेत चार इयत्‍ता शिकलेल्‍या बिरसाला जमीनदार-इंग्रज-मिशनरी ही अभद्र युती आपल्‍या समाजाला कशी नागवत चालली आहे, हे समजू लागले तेव्‍हा तो केवळ वीस वर्षाचा होता. आपल्‍या पाव्‍याच्‍या वादनाने गावाला मोहित करणार्‍या या तरुणाने लोकजागर सुरू केला. गावागावात लोक ‘बिरसाईत’ होऊ लागले. आपल्‍याला परमेश्‍वरी आदेश आहे आणि मुंडा स्‍वतंत्र होणारच अशी बिरसाची श्रध्‍दा होती. सिध्‍दो-कान्‍हू या ‘संथाल हूल’च्‍या (विद्रोहाच्‍या) नेत्यांचीही अशीच श्रध्‍दा होती. हे ऐकताना मला न राहवून शिवाजीमहाराजांना भवानी मातेने तलवार दिल्‍याची गोष्‍ट आठवली. आपल्‍या नेत्‍याला साक्षात् ईश्‍वरानेच पाठबळ दिले आहे, या कल्‍पनेने बहुधा सैन्‍याचे मनोबल प्रचंड वाढत असावे. बिरसावर वैष्‍णव पंथाचा प्रभाव होता. त्‍याने स्‍वच्‍छतेचा आग्रह धरला. हळदीत बुडवून पिवळे केलेले पागोटे आणि तसेच स्‍वच्‍छ धोतर ही त्‍याच्‍या पंथाची खूण झाली. दोन ठिकाणी झालेल्‍या मोठ्या लढायांमध्‍ये दहा ते पंधरा हजाराहून जास्‍त मुंडा स्‍त्रीपुरूष तीरकामठे, कुर्‍हाडी, गलोली घेऊन इंग्रज पोलिसांविरूध्‍द लढायला उतरले. सुरूवातीला माघार घेतल्‍यानंतर इंग्रजांनी आणखी सैन्‍यबळ आणि तोफा आणल्‍या. तोफांकडे धावत जात हजारो आदिवासी तरूण शहीद झाले. असमान लढाई असूनही मुंडांनी शरणागती पत्‍करली नाही. अखेर बिरसाला अटक झाल्‍यावर उठाव शमला. पुढच्‍या काही वर्षात ब्रिटीशांनी मुंडा तरूणांना आगगाडीच्‍या वॅगनमध्‍ये भरून असमच्‍या चाय बागानमध्‍ये नेऊन टाकले.

महाश्‍वेतादेवींनी ‘अरण्‍येर अधिकार’ या कादंबरीत बिरसाचे रोमांचक चरित्र रेखाटले आहे. वास्‍तविक बिरसा समस्‍त देशाचा हिरो असायला हवा. पण डॉ. आंबेडकर, शिवाजी महाराज, महात्‍मा फुले यांना जसे आपण एकेका जातीचे हिरो बनवून ठेवले आहे, तसाच बिरसाही दुर्दैवाने मुंडा जमातीचा आणि फार तर आदिवासींचा हिरो झाला आहे.

असमच्‍या प्रवासातला एक सोबती होता कॉर्नो. एकदम गप्पिष्‍ट आणि प्रेमळ. एका प्रशिक्षण वर्गात आम्‍ही तीन दिवस एकत्रच होतो. तिथे नवीन आलेल्‍या कार्यकर्त्‍यांशी त्‍याचे वागणे फार लोभस होते. सवयीने मी त्‍याला त्‍याची पार्श्‍वभूमी विचारली – कोण, कुठला, शिक्षण कुठे, या संस्‍थेत कधीपासून वगैरे. थोडं अडखळत त्‍याने सांगायला सुरूवात केली.

कॉर्नो एका टी इस्‍टेटमधल्‍या लेबर लाइनीतल्‍या मजूर जोडप्‍याचा मुलगा. भावंडामध्‍ये तो सर्वात हुशार. नववीत तो शाळेत पहिला आला. लेबर लाइनीत त्‍याचे खूप कौतुक झाले. त्‍याला भेटायला काही दादालोक येऊन गेले. पाठीवर बंदुका लटकावलेले हे लोक त्‍याच्‍याशी अतिशय प्रेमाने बोलले. त्‍याला बक्षीस म्‍हणून त्‍यांनी काही पुस्‍तके दिली. अधूनमधून ते त्‍याला भेटायला यायचे. कॉर्नोच्‍या आईला हे आवडत नव्‍हते. पण कॉर्नोला मात्र ते लोक आवडत. आपल्‍या लोकांना अन्‍यायातून सोडवले पाहिजे, मुक्‍ती मिळवली पाहिजे, असे काही काही ते लोक बोलत. असमच्‍या स्‍वातंत्र्यासाठी आपण लढा देतो आहोत. या लढाईतला तूही एक महत्त्‍वाचा सैनिक आहेस, असे त्‍यांनी कॉर्नोला पटवले. मिसरूड फुटण्‍याच्‍या वयात त्‍याला ते खूपच साहसी वाटले. त्‍यांनी त्‍याला एक सायकल घेऊन दिली. त्‍याची घंटी जोरात वाजवत तो फिरायचा. त्‍यांच्‍या चिठ्ठ्या पोचवण्‍याचे काम तो करू लागला. कॉलेजात असताना त्‍यांनी त्‍याला बढती दिली. तो छुप्‍या टोळ्यांचा गाईड झाला. सैन्‍याची, पोलिसांची नजर चुकवून बंदूकधारी टोळ्यांना तो त्‍याच्‍या क्षेत्रातून सुरक्षित घेऊन जात असे. कॉलेजच्‍या दुसर्‍या वर्षाला असताना त्‍यांनी त्‍याला कोअर मध्‍ये घेतले. शस्‍त्रास्‍त्रे आणि गनिमी युध्‍दाच्‍या प्रशिक्षणासाठी त्‍याला बांग्‍लादेशात पाठवण्‍यात आले. तिथून परतत असतानाच भारतीय सीमा सुरक्षा दलाशी झालेल्‍या चकमकीत त्‍याचे दोन मित्र ठार झाले. दोनच वर्षात कॉर्नो उल्‍फा (युनायटेड लिबरेशन फ्रंट ऑफ असम) या संघटनेचा नामचीन अतिरेकी झाला. अनेक सैनिक आणि नागरी अधिकारी त्‍याने मारले. सैन्‍याच्‍या हिटलिस्‍टवर त्‍याचे नाव वरच्‍या पाच-दहा जणांत होते. तीनदा त्‍याला सैन्‍याने पकडले. बडव बडव बडवले, पण त्‍याच्‍या तोंडून कसलीच माहिती त्‍यांना वदवता आली नाही. त्‍याला अर्धमेला करून सोडून दिले. एकदा त्‍याला उलटा टांगून डोके अनेक वेळा पाण्‍यात बुडवून पाय आणि पोटर्‍या फोडून काढल्‍या तरी याने मेजरला कसलीच माहिती सांगि‍तली नाही. मग त्‍याला छावणीच्‍या बाहेर नेऊन उभा केला. हात सोडले. त्‍याच्‍या मागे थोड्या अंतरावर मेजर उभा होता. ‘एक दोन तीन’ म्‍हणायच्‍या आत पळून जा, नाहीतर डोक्‍यात गोळी घालेन – असे मेजरने त्‍याला सांगितले. दोन आकडे झाले तरी कॉर्नो जागचा हलला नाही. बाजूला पहार्‍यावर असलेला हवलदार त्‍याच्‍या जवळ आला. ‘‘क्‍यों बेटे, मरना चाहते हो? मां बाप को यही दिन दिखाना था? मेरा बेटा तुम्‍हारी उमर का है. मेरी बात मान लो, तुम्‍हारे लीडर तुम्‍हारे नही है, मां बाप ही तुम्‍हारे है’’. कॉर्नोच्‍या मागे मृत्‍यू दार वाजवत उभा होता. यापूर्वी अनेक जवळच्‍या सहकार्‍यांचे मित्रांचे मृत्‍यू त्‍याने पाहिले होते. सणकन् गोळी येते आणि मग… काहीच उरत नाही. आपले पुढारी छुप्‍या नावांनी वावरतात, आपले नाव मात्र उघडे असते. प्रत्‍यक्ष लढायला आपण पुढे असतो, सरकारशी तडजोडी करताना, पैसे वाटताना मात्र आपल्‍याला किंमत नसते. ज्‍या गुलामीची गोष्‍ट आपले पुढारी करताहेत, ती अशी बलिदाने करून जाणार आहे का? की आपला बकरा करून दुसरेच कोणी तुंबड्या भरणार आहेत? हे प्रश्‍न बराच काळ कॉर्नोला छळत होते. मनातल्‍या खोल गर्तेतून उसळी मारून ते प्रश्‍न वर आले. मागे पिस्‍तूल आणि पुढे हे प्रश्‍न.

कॉर्नो त्‍यांना म्‍हणाला, ‘मी पळालो तर तुम्‍ही माझे एन्‍काउंटर करणार हे मला माहीत आहे. मला माझ्या भावाशी बोलायला वेळ द्या.’ कॉर्नोचा भाऊ एका राष्‍ट्रीय संस्थेचा कार्यकर्ता होता. कॉर्नोने हा अतिरेकी मार्ग सोडावा म्‍हणून त्‍याने अनेक वेळा सांगून पाहिले होते. पण कॉर्नोला त्‍यात हिरोगिरी वाटत होती आणि नंतर तो त्यातच पुरता अडकला होता. कॉर्नोच्‍या भावाने आपल्‍या संस्‍थेच्‍या वरिष्‍ठांना सांगितले. त्‍यांनी असम सरकारमधल्‍या काही अधिकार्‍यांशी संपर्क केला, सैन्‍याच्‍याही अधिकार्‍यांशी बोलणे केले. कॉर्नो एका पोलिस ठाण्‍यात शरण आला. तो जिथे शरण आला, तिथे त्‍याचे नाव ऐकूनच फौजदाराची भंबेरी उडाली होती. सहा महिन्‍यांच्‍या तुरुंगवासानंतर त्‍याला पॅरोलवर सोडण्‍यात आले. त्‍यानंतर दीड वर्षाने माझी त्‍याची भेट झाली होती.

कॉर्नोने कागदावर नाव लिहीले ते ‘कर्ण’ होते. त्‍याचा असमिया उच्‍चार कॉर्नो होता. त्‍याचे नाव कर्ण असणे हा एक विचित्र काव्‍यगत न्‍याय होता. माझ्यासाठी कॉर्नोची भेट हे मोठेच धक्‍का-शिक्षण होते. नंतरच्‍या काळात, अशीच हुशार मुले अतिरेकी संघटना आपल्‍या ताब्‍यात घेतात हे लक्षात आले. अगदी आत्‍ता गडचिरोलीच्‍या एका पत्रकार मित्राने सांगितलेली घटना आठवली. तिथल्‍या गावांमध्‍ये आठवीच्‍या पुढची मुले राहतच नाहीत. आपल्‍या मुलांना नक्षलवादी अतिरेकी त्‍यांच्‍या जाळ्यात ओढतील या भीतीने पालक मुलांना दूरच्‍या शहरांमध्‍ये पाठवून देतात.

–  मिलिंद थत्‍ते

(कॉर्नोच्‍या नावानिशी त्‍याची गोष्‍ट किमान 10 वर्षे कोणाला सांगणार नाही, असा मी त्‍याला शब्‍द दिला होता. त्‍याच्‍या सुरक्षेसाठी ते गरजेचे होते. आता 12 वर्षे झाली. बहुधा आता तो सुरक्षित आणि शांत आयुष्‍य जगत असेल.)

Advertisements

One thought on “कर्ण

  1. Superb!
    यातला काही भाग मी तुझ्याकडून मागे ऐकलाय, अर्थात बिननावाचा, पण ही कथा सरस
    झालिये.
    Speechless…

    Abhijit Mulye

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s