स्वातंत्र्य नव्हे स्वराज्य

स्वातंत्र्य या शब्दात एक मर्यादा आहे. ‘कुणापासून तरी स्वातंत्र्य’ असा भाव त्यात आहे. मी इतरांपासून स्वतंत्र असणं ही बाब इंग्रजांपासून मुक्त होताना जितकी सयुक्तिक होती, तितकी ती आताच्या काळात नाही. उलट परस्परांवर अवलंबून असणं हे आता निसर्गाच्या म्हणजेच प्रकृतीच्या संकेतांना आणि संस्कृतीच्याही मानकांना धरून आहे. मी काहीही करायला स्वतंत्र आहे, इतरांशी माझे घेणे देणे नाही – असा वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अनाठायी भाव आपल्याला मारक ठरतो आहे. आपण व्यक्ती म्हणून कुटुंबावर अवलंबून असतो, तसेच कुटुंबही समाजावर अवलंबून असते. एखाद्या जातीच्या कार्यक्रमाला मोठ्या प्रमाणात लोक जमतात. ‘आपली जात म्हणजे आपला समाज’ असे लोकांना वाटते आणि लग्नापुरते का होईना आपल्या समाजाशिवाय आपण राहू शकत नाही अशी जनभावना असते. आपण जातीपुरताच किंवा भाषेपुरताच आपला समाज मानण्याचा संकुचितपणा सोडला तर आपण सारेच समाज म्हणून एकत्र येऊ. कारण समाजापासून व्यक्तींना स्वतंत्र व्हावेसे वाटत नाही, उलट त्यावर अवलंबून असण्यात बरे वाटते.

जसे व्यक्ती समष्टीशिवाय असत नाही, तसेच समष्टीही सृष्टीशिवाय असत नाही. म्हणून माणसाला सृष्टीपासूनही स्वतंत्र होता येत नाही. अन्न साखळीत माणसाचीही एक ठराविक जागा आहे आणि तो इतर अनेकांवर अवलंबून म्हणजेच परतंत्र आहे. सातत्याने निसर्गावर प्रभुत्व मिळवण्याचा खेळ माणूस खेळतो आणि त्यात मात खात राहतो. थोडक्यात काय तर माणसाला स्वातंत्र्य मिळवणे शक्यही नसते आणि ते त्याला झेपणारेही नसते.

राजकीय बाबतीत मला वाटते की, ‘स्वराज्य’ हे स्वातंत्र्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आणि चिरंतन मूल्य आहे. आम्हाला आमच्या जीवन, जीविका, आणि जीविकेसाठी लागणारी नैसर्गिक साधने यावर अधिकार असणे – म्हणजे स्वराज्य. स्वराज्याची हीच कल्पना शिवरायांनी, लोकमान्यांनी, आणि गांधीजींनी मानली होती. त्या त्या काळानुरूप अभिव्यक्ती बदलली एवढंच.

आमच्या ‘वयम्’ चळवळीचे कामही याच स्वराज्याचा ध्यास धरून चालते. जंगलात पूर्वापार राहणाऱ्या लोकांचे स्वराज्य इंग्रजांनी वन कायदा करून हिरावून घेतले आणि आम्ही स्वातंत्र्यानंतर तोच कायदा धरून बडवत बसलो. आदिवासी आणि इतर जमातींना जगण्यासाठी जे जे करावे लागे, ती प्रत्येक गोष्ट गुन्हा मानली गेली. 2008 साली हे स्वराज्य पुनःस्थापित झाले. वनहक्क कायद्याने मान्य झाले, शेती निर्वेध झाली, सिंचनाचा मार्ग खुला झाला. भोवती समृद्ध जंगल आणि मधे राहणारा आदिवासी मात्र दरिद्री – ही स्थिती बदलू लागली. तेंदू, बांबू, आणि इतर वनोपजाची विक्री आणि वाहतुकीचे अधिकार आदिवासी गावांना मिळाले. त्यातून उत्पन्नवाढ झालीच, पण ‘जंगलातले चोरून जगणारे’ ही स्वप्रतिमा जाऊन ‘आमचे जंगल आम्ही राखू’ अशी स्वामित्वभावना निर्माण झाली. हे खरे स्वराज्य. जीवन आणि जीविकेच्या साधनांवर अधिकार.

jagran_sabha1असाच 1996 सालचा पेसा किंवा आदिवासी स्वशासन कायदा. प्रत्येक पाड्यात, टोल्यात, वस्तीत हा कायदा ग्रामसभेची स्थापना करतो. ग्रामसभा म्हणजे थेट लोकशाही. येथे प्रतिनिधी नसतात, प्रत्येक नागरिक सरकार असतो. म्हणून मेंढालेखा गावाने घोषणा दिली –  दिल्ली मुंबईत आमचे सरकार, आमच्या गावात आम्ही सरकार. ग्राम पंचायत लोकसंख्येच्या निकषांवर गठीत केली जाते. त्यात येणाऱ्या अनेक गावांचे एकमेकांशी काही नाते नसते. पेसा कायदा मात्र त्या त्या गावाचे अस्तित्व मान्य करून प्रत्येक गावाला स्वतःच्या विकासाचे नियोजन आणि जल-जंगल-जमिनीचे नियमन करण्याचे अधिकार देतो.

राजा बोले नि दळ हाले – म्हणजे लोकशाही नव्हे. लोकांच्या संमतीने चालणारे सरकार म्हणजे लोकशाही. लोकांनी आपापल्या विकासाची प्राधान्ये ठरवणे आणि त्यानुसार शासनाने काम करणे म्हणजे लोकशाही. पेसा कायद्याने आणि ग्राम सभांच्या अधिकाराने हे स्वराज्य प्रत्यक्षात येऊ घातले आहे. मात्र ही प्रजातंत्राची गंगा संसदेतून गावांपर्यंत आणण्यासाठी हजारो शंकर आणि हजारो शक्ती जाग्या झाल्या पाहिजेत. तेच जागराचे काम आपण सर्व स्वराज्यप्रेमींनी करूया.

– मिलिंद थत्ते

(पूर्वप्रकाशित – साप्ताहिक लोकप्रभा, दि. 15/08/2017)

Advertisements

आपल्‍या उबुण्टूचे काय?

आफ्रि‍केतल्‍या एका गोर्‍या पाहुण्‍याने सांगितलेला एक किस्‍सा आहे. एका गावातल्‍या मुलांना तो म्‍हणाला, तुमच्‍यापैकी कोण वेगात धावतो बघू. इथून त्‍या झाडापर्यंत धावायचे, जो पहिला तिथे पोचेल त्‍याला मी बक्षीस देईन. ती सर्व पोरे धावली पण एकमेकांना सोबत घेऊन. जो मागे पडला, त्‍याला बाकीच्‍यांनी हात धरून पुढे नेला. त्‍या झाडाशी सगळे एकत्र पोचले आणि मग त्‍यांनी जल्‍लोष केला. पाहुणा या प्रकाराने थक्‍क झाला. तिथल्‍या थोरांनी पोरांचे वागणे समजावून सांगितले. ‘उबुन्‍टु’ हे त्‍यांचे तत्‍त्‍व होते. उबुन्‍टुचा अर्थ आहे, ‘आम्‍ही सारे आहोत म्‍हणून माझे अस्तित्‍व आहे’ (आय अॅम बि‍कॉज् वी आर).

आपण शाळेत काय शिकतो? एकमेकांना आपण गणित कसे सोडवले हे दाखवू नका, आपली चित्रांची वही सुध्‍दा दाखवू नका. परीक्षेत नेमके कोणत्‍या भागावर काय प्रश्‍न येणार हे जर आधी समजले तर कोणाला सांगू नका. सगळे एका दिशेला तोंड करून बसा. एकमेकांशी बोलू नका. तू एकटाच पहिला आला पाहिजेस. जो पहिला येणार नाही, तो कमनशिबी, त्‍याचे आयुष्‍य कुचकामी. आपण पुढे जाणे, बाकीच्‍यांचा विचार न करणे. तू तुझं तुझं बघ.

शाळेत असे शिकून आपण पुढे जातो. नोकरीसाठी मुलाखती, परीक्षा, स्‍पर्धा असे सगळे करतो. एकटे एकटे. सगळ्यांना मागे टाकून पुढे जातो. आणि मग पळत्‍या गाडीच्‍या मागे लागलेल्‍या कुत्र्यांसारखे होते. त्‍या गाडीपर्यंत पोचल्‍यावर कुत्रे गोंधळतात, तसे आपले होते. सगळ्यांना मागे टाकून जिंकल्‍यावर ते जिंकणे कुणासाठी हेच कळेना होते.

असेच शिकलेली माणसे सरकारात बसतात. नागरिक म्‍हणून सरकारच्‍या दाराशी तिष्‍ठत राहणारेही हेच शिकलेले असतात. पाडगावकर उदासबोधात म्‍हणतात तसे ‘एक हात गांडीवर ठेवून दुसर्‍या हाताने सलाम’ ठोकतात. मागून लाथ बसू नये या काळजीने हात तिथे ठेवायचा, समोर झुकायचे. अनेक शासकीय अधिकारी आपल्‍या खालच्‍या कर्मचार्‍यांवर सतत डाफरत असतात, तोंडाचा पट्टा चालत असतो, अपमानाचा बोनस वाटत असतात. हेच अधिकारी त्‍यांच्‍या वरचा अधिकारी आला, की इतके वाकतात की यांना कणा आहे यावर विश्‍वासच बसू नये. यांचे असे का होते? यांना दोन्‍ही वेळा मृदू आणि ताठ का राहता येत नाही? कारण त्‍या व्‍यवस्‍थेची घडण आणि माणसांचीही घडण ब्रिटीश राज्‍यात असल्‍यासारखी झाली आहे. एकट्याने पुढे जायचे आणि बाकीच्‍यांना दाबायचे. चळवळीचा कार्यकर्ता म्‍हणून सतत शासनाशी संबंध येतो त्‍यामुळे मला हे उदाहरण स्‍पष्‍टपणे द्यावेसे वाटले. इतके बटबटीत नसेल, पण अशीच नाती कॉर्पोरेट जगातही असतात. मग तिथे टीम बिल्‍डींग, ट्रस्‍ट बिल्‍डींग अशी ट्रेनिंग घ्यावी लागतात. कारण धंद्यावर नफ्यावर माणसांच्‍या आपापसातल्‍या बिघडलेल्‍या नात्‍यांचा परिणाम होत असतो. शासनाच्‍या धंद्यावरही असा परिणाम होतच असतो. चोरांची सद्दी वाढते त्‍यात आपापसात आणि जनतेशी वागण्‍याच्‍या या पद्धतींचा मोठा भाग आहे. म्‍हणूनच लोकाभिमुख शासन करायचे, तर ही वृत्‍ती हळू हळू का होईना बदलणे भाग आहे.

खासगी धंदेवाईक जसे नफ्यासाठी कर्मचार्‍याची प्रेरणा टिकवण्‍याचे, त्‍याला आपली कंपनी ‘आपली’ वाटण्‍याचे, कंपनीचा नकळत अभिमान वाटू लागेल असे अनेक प्रयोग करत असतात. यात नकळत ‘आपण सारे एकत्र पुढे जाऊ’ हीच भावना रूजवण्‍याचा प्रयत्‍न असतो. मॅक्‍सम्‍यूलर भवन या जर्मन शिक्षण संस्‍थेत शिकताना आमच्‍या वर्गात हॉटेलातल्‍या सारखी गोल टेबले आणि त्‍याभोवती चार-पाच जण अशी बसण्‍याची रचना असे. सर्वांनी मिळून, एकमेकांचे पाहून, एकमेकांना मदत करून शिकायचे अशीच तिथली रीत होती. दुसर्‍याला मदत करताना आपला विषय अजून पक्‍का होतो, अशी त्‍यांची धारणा होती. ‘विद्याधन दिल्‍यामुळे वाढते’ असे आपण फक्‍त सुभाषितात म्‍हणतो, आचरणात आणत नाही.

आपल्‍या देशातला बहुसंख्‍य वर्ग अजूनही एकाच दिशेला तोंड करून ‘एकमेकांना मदत करू नका’ असे घोषवाक्‍य असलेल्‍या शिक्षणव्‍यवस्‍थेत तयार होतो आहे. शासन या एकाच इंडस्‍ट्रीशी या वर्गाचा संबंध येतो आहे. त्‍यांच्‍या आकांक्षाही ‘एकट्याने पुढे जाणे हाच पुरूषार्थ’ अशा आहेत. पूर्वी धर्माच्‍या कामात सर्वजण एकत्र येत. तिथे आपपरभाव बाजूला ठेवला जाई. राजस्‍थानात मोठमोठे तलाव लोकांनी बांधले. तलावाच्‍या कामात लागणारी कौशल्‍ये वेगवेगळ्या लोकांकडे विभागलेली होती, त्‍यांचा मान लोकांनी ठेवला. पिढ्यान् पिढ्या हे तलाव स्‍वच्‍छ राखले. त्‍यातल्‍या पाण्‍यावर गावांचे जीवन वाळवंटातही सुखाने चालले. या तलावांच्‍या काठावर देव बसवलेले आहेत. जणूकाही हे देवानेच बांधले. ‘तेरा तुझको अर्पण’ अशी भावना आरतीत व्‍यक्‍त केली जाते, ती लोकांनी प्रत्‍यक्षात आणली. स्‍वतःचा मोठेपणा केला नाही. असे देवाच्‍या नावावर असणारे पण लोकश्रमाने बांधलेले तलाव कोकणात, गोव्‍यातही आहेत.

अशा कामांसाठी ज्‍यांनी धन दिले, ज्‍यांनी माती वाहिली, ज्‍यांनी छिन्‍नी चालवली त्‍यांची नावे लिहीलेली नाहीत. आता गणेशोत्‍सवात मोठ्ठे होर्डिंग लावून त्‍यावर नमस्‍कार केलेला फोटो लावण्‍याची पद्धत आहे. तिथेही ‘मी’ हा देव बसवला असे त्‍या बापड्या देवाला आव्‍हान देणारी बीभत्‍स जाहिरात असते. ज्‍यांना एवढा मोठा पुरूषार्थ जमत नाही, ते देवतलावात निर्माल्‍याची प्‍लॅस्‍टीकची पिशवी टाकून धर्माचे काम काढत असतात. स्‍वामी विवेकानंद म्‍हणत, ‘ज्‍या देशाची जी प्रकृती त्‍यातूनच त्‍या देशाला इतर गोष्‍टी शिकवाव्‍या लागतात. इंग्रजांना जसा धर्मही व्‍यापारातून समजावा लागतो, तसे आपल्‍याकडे शास्‍त्रही धर्मातून शिकवले जाते.’ आपल्‍याकडे असणार्‍या उबुण्टूची जागा अशी वरकरणी धार्मिक कामांमध्‍ये होती. आपण ती घालवली आहे.

पूर्वी कुटुंबाचा एक फोन असे. तोही आता गेला आहे. सर्वांची तोंडे आणि रेंज वेगवेगळ्या दिशेला अशी आपली कुटुंबे आहेत. ‘अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्, उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुंबकम्’ (हा माझा तो परका असा भेद कमी बुध्‍दीचे लोक करतात, उदार मनाच्‍या लोकांना मात्र सारी धरती हेच एक छोटे कुटुंब वाटते) – ही थिअरी आपल्‍याला पाठ आहे, पण प्रॅक्‍टीकलमध्‍ये मात्र घटते गुण आहेत. जे आपल्‍यापुरतेच बघतात त्‍यांना कमी बुध्‍दीचे न मानता आपण रोल मॉडेल मानतो आहोत.

जगाचे कल्‍याण, पर्यावरणाचे जतन, भारतीय संस्‍कृतीचा ठेवा – या सगळ्या गोष्‍टी गेल्‍या समजा तेल लावत. पण नफ्याच्‍या मागे धावताना सुध्‍दा एकेकटे पुढे जाणे परवडत नाही. तरीही आपण असे का वागतो?  आपल्‍या उबुण्टूचे काय?

– मिलिंद थत्‍ते

(पूर्व प्रसिद्धी – लोकमत मंथन 2015)

सर्वेपि सुखिनः – प्रॅक्टीकल!

आमच्या भागातल्या काहीच जाती काही विशिष्ट जनावरे खातात. अमुक प्राणी किंवा पक्षी अमुक कुळातल्या लोकांना वर्ज्य असतो. काही कुळांना एखादी वृक्ष प्रजाती वाचवण्याची जबाबदारी असते. थोडं हिंडून पाहू गेलं, तर देशात सर्वत्र अशा रीती दिसतात. झारखंड मधल्या संथाल जमातीत प्रत्येक गोत्राचे स्वामी एखादे झाड किंवा पशु आहे. त्या त्या गोत्राने त्या जीवाचे रक्षण करायचे अशी रीत आहे. जिथे शेती करणारे आणि शिकार करणारे समूह एका क्षेत्रात राहत आले, तिथे कोणी कशाची शिकार करावी याचेही संकेत रूढ झालेले होते. नदीजवळच्या सपाट भागात आणि मंद उतारावर कुणबी शेती करत. तर उंचावरच्या डोंगराळ भागात फिरते गवळी आपल्या गाई-म्हशी चारत. गवळी शिकार करत नसत. कुणबी मात्र शिकार करत. शिकार केलेल्या मांसावर त्यांची प्रथिनांची गरज भागत असे. तर गाडगेभर ताक पिऊन गवळ्यांना प्रथिने मिळत. गवळी दूध आणि तूप विकत आणि त्याबदल्यात कुणब्यांकडून धान्ये–डाळी घेत. कोणती संसाधने कुणी वापरायची याची रूढ व्यवस्था होती. दोघांचे परस्परावलंबन आणि दोघांच्याही गरजा भागण्याची सोय होती.
कनार्टकातल्या अघनाशिनी नदीतले एक बेट आहे – मसूरलुक्केरी. या बेटावरच्या समाजव्यवस्थेबद्दल 1883च्या गॅझेटमध्ये काही उल्लेख आहेत. आणि 1984 साली अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांनाही यातल्या अनेक गोष्टी अजूनही प्रचलित आहेत असे लक्षात आले. या बेटावर 13 जातींचे लोक होते. अम्बिगा ही मासेमारी करणारी जात होती. हाळक्की, पटगर, आणि नाईक या तीन शेती करणार्या जाती होत्या. यांपैकी नाईक हे सैनिकी आणि पाटीलकीही करत. हविक ही ब्राह्मण जात होती. हे फळबाग शेती करण्यात मुरब्बी होते. देशभंडारी हे देवळात नृत्य-गायन करणारे लोक होते. भंडारी ताडी काढायचा व्यवसाय करत. कोडेया हे न्हावीकाम तर मदिवाळ हे धोबीकाम करत. शेट हे सोनार, अचारी हे सुतार व लोहार, मुखरी हे पाथरवटाचे (दगड घडवण्याचे) काम करत. गौड सारस्वत ब्राह्मण हे व्यापारी होते. या सर्व तेरा जातींपैकी हविक सोडले, तर इतर सर्व जाती मांसाहार करत. पण शेट, कोडेया, आणि गौडसारस्वत हे स्वतः शिकार किंवा मासेमारी करत नसत. ते इतरांकडून मासे व मांस रोखीवर किंवा वस्तूविनिमयावर खरेदी करत. इतर नऊ जातींपैकी फक्त अम्बिगा हे निव्वळ मासेमारी करत. बाकी सर्व फावल्या वेळात किंवा स्वतःला खाण्यापुरती मासेमारी करत. या सर्व जातींचे मिळून मासेमारी आणि शिकारीची 33 प्रकारची तंत्रे होती. तंत्रे वेगवेगळी असल्यामुळे निसर्गाच्या वेगवेगळ्या हिश्श्यात आणि वेगवेगळ्या जीवांची शिकार हे करत. एकमेकांच्या पायावर (किंवा पोटावर) पाय येत नसे.
खोल पाण्यात नावा नेऊन आणि मोठी जाळी टाकून मासेमारी करणे हे फक्त अम्बिगा करत. त्यात तेच वाकबगार होते. मोठ्या सस्तन प्राण्यांची शिकार फक्त हाळक्की करत. वाघळे आणि इतर काही पक्षी सापळे लावून पकडणे पटगर आणि मदिवाळांना जमे. फक्त नाईक सापळे लावून जमिनीवर वावरणारे छोटे प्राणी धरत. उथळ पाण्यात उतरून उजेड पाडून मासे पकडणे हे काम अचारी करत. आपली साधने तयार करण्यासाठी ही मंडळी जी झाडे वापरत तीही वेगवेगळी होती. हाळक्की जाळी विणताना शिंदीच्या धारदार झावळ्यांची विणत, तर पटगर उथळ पाण्यातल्या एका गवतापासून जाळी तयार करत. सर्वांची अन्नाची गरज भागेल आणि निसर्गातल्या कोणत्याच एका घटकावर कमालीचा ताण येणार नाही – अशी काळजी घेणारी ही व्यवस्था होती.
दक्षिण महाराष्ट्रात तिरूमल नंदीवाले, वैदू, आणि फांसेपारधी या तीन भटक्या समुहांच्या शिकारीच्या पद्धती पाहिल्या तरी त्यात असेच समतोल विभाजन दिसून येते. फांसेपारधी हे निव्वळ शिकारी, तर बाकी दोघे इतर उद्योग असलेले पण पोटासाठी थोडीफार शिकार करणारे. तिरूमल नंदीवाल्यांच्या घरात शिकारीला सोबत येणारे चार कुत्रे, आणि तेही माग काढण्यापासून झडप घालण्यापर्यंत सगळेच करण्यात तरबेज. शिकार करायचे प्राणी – तरस, वाघटी, रानडुक्कर, ससा, आणि साळिंदर. वैदूंच्या सोबत एखादाच कुत्रा. आणि शिकार करायची मुंगूस, ताडमांजर, मांजर, आणि इतर छोट्या मिश्राहारी प्राण्यांची. सापळ्यात एखादी खार ठेवून या प्राण्यांना अडकवण्याचे त्यांचे तंत्र होते. उलट फांसेपारध्यांकडे कुत्रे अजिबात नाहीत. फास, सापळे लावून शिकार धरायची. आणि पोटासाठी शिकार विकायचीही. पूर्वी म्हणे ते प्रशिक्षित गाय वापरायचे शिकारीत मदतीसाठी. हरणांच्या कळपात ही गाय सोडायची आणि तिच्या आडोशाने सापळे रचत जायचे. फांसे लावून तितर, लावरी, मोर असे पक्षी ते मोठ्या प्रमाणात पकडत. या तीन शिकार्यांच्या पद्धती वेगळ्या आणि त्यामुळे त्यात मिळणारे प्राणीही वेगळे. यात नीट पाहिले तर फांसेपारधी हे सर्वात कुशल शिकारी. त्यांना वैदूंसारखे खारीचे सापळे लावणे सहज जमले असते. पण त्यांनी ते कधी केले नाही. जे दुसर्याचे आहे ते आपण कशाला घ्यायचे, ही एक सहज आणि सामान्य भावना होती.
‘सर्वेपि सुखिनः सन्तु’ ची ही प्रत्यक्षातली आवृत्ती होती. ‘प्रत्यक्षातली’ म्हणताना ती बिनचूक नव्हती हे तर उघडच आहे. माणसाने निर्माण केलेल्या रचनांमध्ये त्रुटी असणारच.  याही रचनेतली सत्ताधारी मंडळी आपल्याला अधिक फायदा व्हावा अशी व्यवस्था करत असणारच. पण तरीही कागदाचा वा कायद्याचा वापर नसलेली आणि काही शतके चाललेली अशी ही प्रभावी रचना होती.
स्थिर शेती सुरू झाल्यापासून आपल्या गरजेपेक्षा जास्त उत्पादन घेणे माणसाला जमू लागले. शेती वाढली तशी अन्नधान्य स्वतः न पिकवता विकत घेणारी शहरेही वाढली. भोवती शेती आणि मध्ये शहरे ही रचना अशीच निर्माण झाली. शहर म्हणजे कमी कष्टाचे जीवन ही स्थिती मग ओघानेच आली. आपल्याला काही कमी पडू नये अशी काळजी प्रत्येक जीव घेतोच. शहरांना गावांच्या अंतर्गत रचनेशी काही घेणेदेणे नव्हते. आम्हाला काही कमी पडू नये म्हणजे झाले. शहरांचा आकार वाढला, तसे स्वतः न पिकवणारी माणसे वाढली. कुटुंबात खाणारी तोंडे जास्त आणि कमावणारे हात कमी असे झाल्यावर जे होते तेच व्हायला लागले. तिकडे गावातल्या परस्परपूरक रचनेचाही तोल ढासळू लागला. जंगल आकुंचित व्हायला लागले, शेती वाढायची तेवढी वाढली, भटक्या जमातींसाठी पोट भरण्याचीही जागा उरली नाही. त्यांचे व्यवसाय तर नामशेष झालेच. जंगल आणि शेतीवर भागत नाही अशी गावांची स्थिती झाली.
या ढासळणीतून आपण मार्ग कसा काढणार? ‘सर्व्हायव्हल ऑफ द फिटेस्ट’ हा एकच डार्विन सिद्धांत आपल्या डोक्यात शिल्लक आहे. डार्विनने निसर्गात परस्परपूरक आणि सहाय्यभूत होणारी कामे जीव कशी करतात हेही सांगितले आहे, पण त्याकडे आपल्या मेमरीत उरलेले नाही. सर्वैपि सुखिनः सन्तु, जो जे वांछील तो तो लाहो वगैरे सगळी वानगी आपण पुराणातली म्हणून टाकून दिली आहेत.
परस्परपूरक समाज आणि निसर्ग हे आताही शक्य आहे. नवयुगाच्या नवीन रचनांचे सृजन त्यासाठी करायचे आहे. तसे घडतेही आहे. आपण फक्त आपल्या सततच्या अपग्रेडिंग् च्या धबडग्यातून श्वास घेण्यापुरता वेळ काढला पाहिजे. मग आपणही त्या सृजनात सामिल होऊ.
– मिलिंद थत्ते

पैशाची भाषा

‘बाळ, खूप शीक, मोठा हो’ – असा एक आशीर्वाद दिला जातो. यात असे गृहीत असते की खूप शिकल्‍याशिवाय माणूस मोठा होत नाही. त्‍यातही शिकणे म्‍हणजे बुकं शिकणे असेच गृहीत असते. खूप पुस्‍तकी विद्या मिळवलेला माणूस मोठा असतो असे नकळत मनावर बिंबत असते. अशी अनेक गृहीतके संस्‍कृतीसोबत येत असतात. यातच खूप पैसा मिळवलेला किंवा मिळवू शकणारा माणूस म्‍हणजे सुखी-समृद्ध माणूस असेही एक गृहीतक आहे. पैशाने समृद्धी येते यात खोटे काहीच नाही, पण हेच एक सत्‍य आहे असे मानणे मात्र फसवे आहे.

काळानुरूप समृद्धीचे स्रोत आणि कल्‍पनाही बदलत असतात. मौर्य काळात राजाही गाई पाळत असे, त्‍या चारण्‍यासाठी जंगलाचा एक तुकडाही राखून ठेवलेला असे. महाभारतातली एक लढाई विराट राजाच्‍या गाई शत्रूने पळवण्‍यावरून झाली होती. ‘गोधन’ फार महत्‍वाचे मानले जात होते. जव्‍हार संस्‍थानच्‍या राजाच्‍या गाई हातेरी गावच्‍या सात विहीरींवर पाणी पिण्‍यासाठी यायच्‍या, असे हातेरीतल्‍या म्‍हातार्‍यांच्‍या आताही आठवणीत आहे. इतका काळ गोधन टिकले. जमीन हेही कृषी संस्‍कृतीच्‍या काळात मोठेच धन होते. राजांनी वेतन देण्‍याऐवजी इनाम जमिनी देणे हे मुघलांपासून ते आदिवासी राजांपर्यंत सर्वांच्‍या राजवटीत दिसते. आताही जमीन हे धन आहेच, पण ते एन्ए (अकृषि) झाल्‍यानंतर! सोने, चांदी आणि रत्‍ने यांचा धन आणि माध्‍यम या दोन्‍ही प्रकारे वापर झाला. सोन्‍याचांदीला स्‍वतःचे मूल्‍य होते, पण त्‍यानंतर चलनाची कल्‍पना आली. नोटा आल्‍या, हलकी नाणी आली. नोटेच्‍या कागदाची किंमत त्‍यावर छापलेल्‍या रूपयांपेक्षा खूपच कमी असते. नोटेला किंमत असते ती त्‍यावर छापलेल्‍या वचनामुळे – ‘‘मैं धारक को सौ रूपये का मूल्‍य अदा करने का वचन देता हूँ’’. सरकारने त्‍या मूल्‍याचे सोने ठेवून हे वचन छापलेले असते. हे वचन म्‍हणजेच आता धन मानले जाते.

tab_b 650याही काळात काही लोक या वचनाच्‍या भानगडीत पूर्ण अडकलेले नाहीत. आमच्‍या गावातली एक म्‍हातारी आहे. तिने पाळलेल्‍या कोंबड्या ही तिची गुंतवणूक आहे. ती गुंतवणूक कशी वाढवायची हे तिला चांगले माहीत आहे. जेव्‍हा जेव्‍हा तिला पैशांची गरज असते, ती एखादी कोंबडी विकते. पैसे तिला पाहिजे तसे ती खर्च करते, मौज करते. एक शेतकरी आहे, त्‍याने मागच्‍या दोन वर्षांपासून आलेला सगळा भात साठवून ठेवला आहे. तीन कणग्‍या भरलेल्‍या आहेत. औंदा सुरणही भरपूर लावून ठेवला आहे. पुढच्‍या वर्षी पोराचे लगीन करायचे आहे. सुरण आणि एक कणगी भात लग्‍नातल्‍या गावजेवणासाठी आहे. एक कणगी मुलीच्‍या बापाला देज म्‍हणून देण्‍यासाठी आहे. आणि एक कणगी विकून इतर खर्च भागवायचा आहे. माणसाला ज्‍या ज्‍या गुंतवणुकीत गती असते, तिथेच तो गुंतवणूक करतो. या लोकांचा बँक आणि त्‍यात आपोआप वाढणारा पैसा यावर विश्‍वास नाही. भात आणि कोंबडी ही त्‍यांना पिढ्यान् पिढ्या माहीत असणारी संपत्‍ती आहे. ती कशी सांभाळावी, वाढवावी हेही त्‍यांना चांगले कळते. एखाद्या बाईला कांदे हवे असतात. पैसा कमावण्‍याचे साधन तिच्‍याकडे नसते. मग ती जंगलात जाते. कहांडोळीचा किंवा धामोडीचा डिंक काढते. हा डिंक पळसाच्‍या पानात गुंडाळून आठवडी बाजारात जाते. तिथे या डिंकाच्‍या चारपट वजनाचे कांदे तिला डिंकाच्‍या बदल्‍यात मिळतात. एखादा शिकलेला माणूस तिला वेड्यात काढतो. म्‍हणतो चार किलो कांदे म्‍हणजे साठ-सत्‍तर रूपये आणि एक किलो डिंक म्‍हणजे किमान तीनशे रूपये. बाईला सौदा कळला नाही. बाई म्‍हणते मला कुठे रूपये पाहिजे होते, मला कांदे पाहिजे होते ते मिळाले! अशाच प्रकारे तिला डाळ आणि मीठसुध्‍दा मिळते. पैशाच्‍या भाषेत भाषांतर केले तर हे शोषण आहे. रुपयामधला पगार डॉलरात बदलला की कमी वाटतो तसेच आहे हे. रूपयात कमावणारा माणूस डॉलरमध्‍ये खर्च करू लागला तर तो नुकसानीत जातो. तसेच काहीसे डिंक, कोंबडी, भात या चलनात कमावणार्‍या माणसांचे झाले आहे. त्‍यांच्‍याच जगात ते राहिले तर ते श्रीमंत आहेत, आणि पैशाच्‍या जगात आले तर शोषित.

पण पैशाचे जग त्यांना बाहेर राहू द्यायला तयार नाही. त्‍यांचा समावेश आमच्‍या अर्थचक्रात व्‍हायलाच हवा असा ‘प्रगत’ जगाचा अट्टाहास आहे. त्‍याला ‘फायनान्शिअल इन्‍क्‍लुजन’ (वित्‍तीय समावेश) असे छान नाव आहे. पंतप्रधानांनी त्‍याला ‘जन-धन योजना’ असे यमकी नाव दिले आहे. आम्‍ही ज्‍या पैसा भाषेत बोलतो, त्‍याच भाषेत सर्वांनी बोलले पाहिजे असे प्रगत जगाने ठरवले आहे. वसाहतवादाच्‍या काळात ‘व्‍हाईट मॅन्‍स बर्डन’ (गोर्‍या माणसावरचे ओझे) असा एक सिध्‍दांत प्रचलित होता. या सिध्‍दांतानुसार सार्‍या जगाचा उद्धार करायचे ओझे गोर्‍या माणसावर आहे असे गोर्‍या माणसांनीच ठरवून घेतले होते. सर्वांनी युरोपिय पद्धतीचे कपडे घालणे, युरोपिय भाषा बोलणे, युरोपिय व्‍यसने करणे – अशा अनेक गोष्‍टींचा अंमल त्‍यातूनच जगावर लादला गेला. असेच आता जन-धनाचे आहे.

पैशाच्‍या जगात लोकांना ओढून ताणून आणण्‍यामागचा उद्देश चांगला असेल, पण पळत्‍या घोड्यावर बांधून घातलेल्‍या अननुभवी माणसाचे काय होईल? त्‍याला या जगात टिकता यावे, ‘स्‍वस्‍थ’ राहता यावे याची काळजी घेणार्‍या रचनाही पैशाच्‍या जगाने पुरवल्‍या पाहिजेत.

– मिलिंद थत्‍ते

(पूर्वप्रसिद्धीः- लोकमत मंथन)

मुंबईचे पाणी की कंत्राटदार विकास?

‘‘मुंबईची पाणी समस्‍या भविष्‍यात भीषण स्‍वरूप धारण करू शकते. दमणगंगा व पिंजाळ नद्यांचे पाणी अडवून मुंबईकडे वळविण्याच्या योजनेस केंद्र सरकारने तत्त्वत: मंजुरी दिली आहे. हा प्रकल्प पूर्ण झाल्यास मुंबईकरांना पुढील २५ वर्षे पाणीकपात सहन करावी लागणार नाही.’’ अशी गर्जना महाराष्‍ट्राच्‍या माननीय महसूल मंत्र्यांनी केल्‍याचे वाचले. (लोकसत्‍ता 21 नोव्‍हेंबर 2014) मुंबईचा पाणी प्रश्‍न नेमका काय आहे, हे मात्र या गर्जनेत ऐकू आले नाही.

1993 साली शासनाने मुंबईच्‍या भविष्‍यकालीन पाणी प्रश्‍नासाठी नेमलेल्‍या डॉ. माधवराव चितळे समितीने बृहन्‍मुंबईची लोकसंख्‍या 2011 साली 13.79 दशलक्ष असेल असा अंदाज करून किती धरणे लागतील याचा आडाखा बांधला होता. (चितळ्यांना पूर्वीपासून मोठ्या धरणांचा चष्‍मा आहे हे सर्वविदीत आहेच. त्‍यामुळे ते मोठी धरणे सुचवतील याच हेतूने त्‍यांची नेमणूक झाली असेही शक्‍य आहे.) प्रत्‍यक्षात 2011च्‍या जनगणनेनुसार बृहन्‍मुंबईची लोकसंख्‍या फक्‍त 12.43 दशलक्ष आहे. म्‍हणजेच पाण्‍याची गरज चितळे समितीने वर्तवल्‍यापेक्षा 326.4 दशलक्ष-लिटर-प्रतिदिवस कमी असणार आहे. अलिकडेच पूर्ण झालेल्‍या मध्‍य-वैतरणा धरणातूनच 455 दशलक्ष लिटर प्रतिदिवस पाणी मिळणार आहे. जर संभाव्‍य गरजेपेक्षाही जास्‍त पाणी मुंबईला या एकाच धरणातून मिळणार आहे, तर मग इतर 10 धरणे पूर्ण करण्‍याची गर्जना कशासाठी?

चितळे समितीचा आणखी एक झोल होता. दरडोई दररोज 240 लिटर पाणी लागेल अशा दराने त्‍यांनी पाण्‍याची गरज काढली होती. लंडन आणि पॅरिसमध्‍ये दरडोई दररोज 150 लि. तर सिंगापूरमध्‍ये दरडोई दररोज 160 लि. एवढेच पाणी पुरवले जाते. सेंट्रल पब्लिक हेल्‍थ अँड एन्‍हायर्नमेंटल एंजिनिअरिंग ऑर्गनायझेशनने निर्धारित केलेले 135 लि. दरडोई दररोज हे मानक भारत देशात सर्व नागरी भागासाठी प्रमाण धरले जाते. मग मुंबईतच 240 लि. दरडोई दररोज हे मानक या आंतरराष्‍ट्रीय जलतज्‍ज्ञांनी कसे काढले?

पिंजाळ धरणाचा वारंवार उल्‍लेख मंत्रीमहोदय आणि मुंबई महानगरपालिका करत आहेत. या धरणाच्‍या मॉट मॅक्‍डॉनल्‍ड कल्‍सल्‍टंट्स यांनी केलेल्‍या प्री-फीजिबिलिटी स्‍टडीमध्‍ये मुंबईची लोकसंख्‍या आहे त्‍यापेक्षा 2.07 दशलक्ष जास्‍त धरली आहे. म्‍हणजे पुन्‍हा तेच!

मुंबईच्‍या म‍हापालिका आयुक्‍तांनी केंद्रीय वन पर्यावरण मंत्रालयाला लिहीलेल्‍या पत्रात मुंबईत सध्‍या 3520 दशलक्ष लिटर प्रतिदिवस इतके पाणी उपलब्‍ध असल्‍याचे म्‍हटले आहे. मुंबईत झोपडपट्टीत राहणार्‍या जनतेस 100 लि.दरडोई दर दिवस व इतरत्र राहणार्‍या जनतेस 200 लि.दरडोई दर दिवस असे पाणी सध्‍या मिळते – म्‍हणजे पिण्‍यासाठी व घरगुती वापरासाठी 1983 दशलक्ष लि. दर दिवस इतके पाणी लागते. 260 दशलक्ष लि. दर दिवस इतके पाणी व्‍यावसायिक आस्‍थापनांमध्‍ये वापरले जाते. हे सर्व आकडे मुंबई महापालिका उपायुक्‍त श्री. बांबळे यांच्‍या नोव्‍हें 2012च्‍या अहवालात आहेत. त्‍यांच्‍याच म्‍हणण्‍याप्रमाणे सध्‍या 180 लि. दरडोई दरदिवस इतके पाणी उपलब्‍ध आहे. (म्‍हणजे लंडन-सिंगापूरपेक्षा जास्‍त झालं की!)

घरगुती वापराचे आणि औद्योगिक वापराचे पाणी सोडता 1157 दशलक्ष लि. दर दिवस इतके पाणी मुंबईकडे आत्‍ताच अतिरिक्‍त आहे. म्‍हणजे एकूण पाण्‍याच्‍या 33%. त्‍यातले 25% वाया जाते (हेही लाजिरवाणे आहे). तरीही 8% शिल्‍लक राहतेच. वाया जाणारे पाणी 880 दशलक्ष लि. दर दिवस आहे. हे वाचवले तरी दोन नवीन धरणे बांधायची गरज उरणार नाही. मुंबईत काही भागात पाण्‍याची अडचण आहे, पण ती पाणीसाठा कमी असण्‍याची नाही. पुरवठ्यातल्‍या गलथानपणाची आहे. त्‍याची शिक्षा ठाणे-रायगडमधल्‍या आदिवासी गावांना का द्यायची?

ठाण्‍यात जिल्‍हाधिकारी कार्यालयातल्‍या एका कार्यक्रमासाठी काही आदिवासी ग्रामस्‍थांसोबत गेलो होतो. ठाण्‍यात एस्‍टी शिरल्‍यावर मोठमोठे तलाव दिसतात. ते बघून एका ग्रामस्‍थाने सहज प्रश्‍न केला, ‘‘इथे एवढे पाणी आहे, हे पाणी आजूबाजूच्‍या वस्‍त्‍यांना वापरत असतील ना?’’ इतका कॉमन सेन्‍स आपल्‍या सरकारकडे मात्र नाही. ठाण्‍यातले तलाव ‘ब्‍युटीफाय’ करून त्‍यात होड्या फिरवणे आणि भेळपुरी खाणे एवढाच उपयोग केला जातो. ठाणे महापालिकेच्‍या पर्यावरण सद्यस्थिती अहवालानुसार ठाण्‍यात 35 तलाव आहेत. सर्व तलाव मिळून 40 हेक्‍टर एवढे प्रचंड क्षेत्र आहे. त्‍यातले थेंबभरही पाणी न वापरता ठाणे महानगरपालिकेला शाई धरण बांधून हवे आहे. नवी मुंबई महापालिका क्षेत्रात 33 हेक्‍टरवर पसरलेले 25 तलाव आहेत. कल्‍याण-डोंबिवलीत 29 तलाव आहेत. त्‍यातल्‍या 9 तलावांच्‍या सौंदर्यीकरणासाठी शहर विकास आराखड्यात 878 लाख रूपयांचा प्रस्‍ताव आहे.

मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणात येणार्‍या (बृहन्‍मुंबई, ठाणे, कल्‍याण-डोंबिवली, नवी मुंबई, वसई-विरार, भि‍वंडी-निजामपूर, मीरा-भाईंदर) सर्व भागात 2500 मिमीपेक्षा जास्‍त पाऊस पडतो. महाराष्‍ट्र प्रादेशिक व शहर नियोजन कायदा कलम 37(1) खालील नियोजन नियंत्रण नियमांमध्‍ये 2005 पासून पाऊसपाणी संकलनाचा अंतर्भाव करण्‍यात आला आहे. बृ.मुं.म.पा.ने 2007 पासून 300 चौ.मी. पेक्षा जास्‍त क्षेत्र असलेल्‍या इमारतींना पाऊसपाणी संकलन सक्‍तीचे केले आहे. आम्‍ही माहिती अधिकाराखाली विचारणा केली, तेव्‍हा महापालिकेच्‍या एकाही कार्यालयास किती पाऊसपाणी संकलित केले जाते, याची माहिती देता आली नाही. आपणहून पाऊसपाणी संकलन करून ते वापरणार्‍या सोसायट्या मुंबईत आहेत. खोतवाडी झोपडपट्टीत एका संस्‍थेने बांधलेले शौचालय रोज 1,000 हून अधिक लोक वापरतात. रोज 8000 लि. पाणी वापरले जाते. हे शौचालय पूर्णपणे पावसाच्‍या साठवलेल्‍या पाण्‍यावर चालते. चेन्‍नईच्‍या महापालिका आयुक्‍तांनी पाऊसपाणी संकलन प्रचंड प्रमाणात यशस्‍वी करून दाखवले. हे मुंबई का करू शकत नाही?

12व्‍या नियोजन आयोगाच्‍या नागरी पाणी पुरवठा व स्‍वच्‍छता कार्य गटाने स्‍पष्‍ट म्‍हटले आहे की, महानगरांनी स्‍थानिक जलस्रोत अग्रक्रमाने वापरावेत तसेच पाऊसपाणी वापरावे व शेवटचा उपाय म्‍हणूनच नवीन प्रकल्‍प करावेत. पहिले दोन्‍ही उपाय अजिबात न करता मोठमोठी धरणे बांधायची, त्‍यासाठी गावे बुडवायची, अत्‍यंत गरीब लोक देशोधडीला लावायचे, हे निव्वळ कंत्राटदारांच्‍या विकासाचे धोरण आहे. ‘छत्रपतींचा आशीर्वाद’ असे म्‍हणून सत्‍तेवर आलेल्‍या सरकारने कंत्राटदारधार्जिणे धोरण चालवायचे म्‍हणजे रयत मारून वतनदार माजवण्‍याचे काम आहे.

– मिलिंद थत्‍ते

(संघटक, वयम् चळवळ)

milindthatte@gmail.com

ता.क. आम्‍ही लहानपणी क्रिकेट खेळायचो, तेव्‍हा प्रत्येकाकडे बॅट नसे. ज्‍याच्‍याकडे बॅट असे, तो तीनदा आऊट झाल्‍यावर एकदा आऊट असा नियम मान्‍य करावा लागायचा. भाजपाच्‍या धरणशाहीत मुंबईने कोट्यवधी लिटर पाणी वाया घालवले तरी ते आऊट नाही, आणि आदिवासी गावांनी मात्र न खेळताच आऊट व्‍हायचे असा खेळ चालणार नाही. शासनाने सर्व नागरिकांना समान लेखावे. अन्‍यथा आमच्‍याकडेही बॅट आहे हे आम्‍हाला दाखवून द्यावे लागेल.

कर्ण

2001 साली मी असमच्‍या तिनसुकिया आणि सिलचर जिल्‍ह्यांमध्‍ये होतो. ते सारे चाय बागान क्षेत्र आहे. शेकडो एकरांवर पसरलेले चहाचे मळे. एकेका कंपनीच्‍या मालकीच्‍या ‘टी इस्‍टेट’ अर्थात स्‍थानिक भाषेत ‘चाय बागान’. मुदी पाडल्‍यासाखे छोटे छोटे डोंगर, त्‍यावर हे चहाचे एकसुरी मळे, त्‍यातून विंचरलेल्‍या वाटा, आणि पायथ्‍याशी एका रांगेत पत्र्याची चौकोनी घरे असलेल्‍या लेबर लाईन्‍स – म्‍हणजे मजूर वस्‍त्‍या. या मजुरांना शंभर ते दीडशे वर्षांपूर्वी ब्रिटीशांनी इथे आणले. ट्रेनच्‍या ट्रेन भरून आणले. इथेच त्‍यांना वसवले. हे सारे मूळचे संथाल परगणा आणि छोटानागपुर इलाक्‍यातले (म्‍हणजे आताच्‍या झारखंडमधले) होते. संथाल आणि मुंडा जमातींनी ब्रिटीश साम्राज्‍य आणि अन्‍याय्य वन कायद्यावि‍रूध्‍द उठाव केला. त्‍यांचा उठाव चिरडून काढल्‍यानंतर तिथल्‍या तरुण स्‍त्रीपुरूषांना ब्रिटीशांनी मोठ्या चातुर्याने दूर नेऊन ठेवले. त्‍यांना रोजगार देण्‍याच्‍या मिषाने इथे आसामच्‍या चाय बागानमध्‍ये आणून ठेवले. आता या सर्वांना ‘टी ट्राईब्‍स’ किंवा चाय जनजाती म्‍हणून ओळखतात. तिथल्‍या एक बागानमध्‍ये मला एक प्राध्‍यापक भेटले. त्‍यांच्‍या घरात ‘बिरसा’चे चित्र लावलेले होते. त्‍यांनी त्‍यांच्‍या कुटुंबाची कहाणी सांगताना मुंडा जमातीच्‍या इतिहासाची सैर करवून आणली. बिरसा हा जेमतेम 30 वर्षांचे आयुष्य लाभलेला तरूण हा केवळ मुंडाच नव्‍हे, तर सर्वच आदिवासी क्रांतिकारकांचा मुकुटमणी शोभावा असा होता. 1900 साली ब्रिटीश तुरूंगात विषप्रयोगाने बिरसाला हौतात्‍म्‍य आले. मुंडा जमातीने अनेक वेळा ब्रिटीश साम्राज्‍याविरूध्‍द उठाव केले. जमीनदार आणि ख्रिस्‍ती मिशनर्‍यांची इंग्रज साम्राज्‍याशी हातमिळवणी असल्‍यामुळे त्‍यांच्‍याही विरोधात मुंडा आणि संथालांनी रणशिंग फुंकले होते. 1855 साली सिध्‍दो-कान्‍हू या भावांच्‍या नेतृत्‍वाखाली संथालांनी उठाव केला. मुंडा सरदारांनी 1832 आणि पुन्‍हा 1867 साली उठाव केले होते. देशातल्‍या इतरही अनेक जमातींनी इंग्रज राज्‍याविरूध्‍द उठाव केले होते. त्‍यांना आपल्‍या इतिहासाच्‍या पुस्‍तकात स्‍थान नाही, म्‍हणून आपल्‍याला ते कळत नाही. 1857चे स्‍वातंत्र्ययुध्‍द होण्‍याआधीच आदिवासी वीरांनी हत्‍यारे उपसली होती. मुंडा जमातीचा शेवटचा उठाव म्‍हणजेच ‘उलगुलान’ 1895 सालचा. चायबासा गावातल्‍या मिशनच्‍या शाळेत चार इयत्‍ता शिकलेल्‍या बिरसाला जमीनदार-इंग्रज-मिशनरी ही अभद्र युती आपल्‍या समाजाला कशी नागवत चालली आहे, हे समजू लागले तेव्‍हा तो केवळ वीस वर्षाचा होता. आपल्‍या पाव्‍याच्‍या वादनाने गावाला मोहित करणार्‍या या तरुणाने लोकजागर सुरू केला. गावागावात लोक ‘बिरसाईत’ होऊ लागले. आपल्‍याला परमेश्‍वरी आदेश आहे आणि मुंडा स्‍वतंत्र होणारच अशी बिरसाची श्रध्‍दा होती. सिध्‍दो-कान्‍हू या ‘संथाल हूल’च्‍या (विद्रोहाच्‍या) नेत्यांचीही अशीच श्रध्‍दा होती. हे ऐकताना मला न राहवून शिवाजीमहाराजांना भवानी मातेने तलवार दिल्‍याची गोष्‍ट आठवली. आपल्‍या नेत्‍याला साक्षात् ईश्‍वरानेच पाठबळ दिले आहे, या कल्‍पनेने बहुधा सैन्‍याचे मनोबल प्रचंड वाढत असावे. बिरसावर वैष्‍णव पंथाचा प्रभाव होता. त्‍याने स्‍वच्‍छतेचा आग्रह धरला. हळदीत बुडवून पिवळे केलेले पागोटे आणि तसेच स्‍वच्‍छ धोतर ही त्‍याच्‍या पंथाची खूण झाली. दोन ठिकाणी झालेल्‍या मोठ्या लढायांमध्‍ये दहा ते पंधरा हजाराहून जास्‍त मुंडा स्‍त्रीपुरूष तीरकामठे, कुर्‍हाडी, गलोली घेऊन इंग्रज पोलिसांविरूध्‍द लढायला उतरले. सुरूवातीला माघार घेतल्‍यानंतर इंग्रजांनी आणखी सैन्‍यबळ आणि तोफा आणल्‍या. तोफांकडे धावत जात हजारो आदिवासी तरूण शहीद झाले. असमान लढाई असूनही मुंडांनी शरणागती पत्‍करली नाही. अखेर बिरसाला अटक झाल्‍यावर उठाव शमला. पुढच्‍या काही वर्षात ब्रिटीशांनी मुंडा तरूणांना आगगाडीच्‍या वॅगनमध्‍ये भरून असमच्‍या चाय बागानमध्‍ये नेऊन टाकले.

महाश्‍वेतादेवींनी ‘अरण्‍येर अधिकार’ या कादंबरीत बिरसाचे रोमांचक चरित्र रेखाटले आहे. वास्‍तविक बिरसा समस्‍त देशाचा हिरो असायला हवा. पण डॉ. आंबेडकर, शिवाजी महाराज, महात्‍मा फुले यांना जसे आपण एकेका जातीचे हिरो बनवून ठेवले आहे, तसाच बिरसाही दुर्दैवाने मुंडा जमातीचा आणि फार तर आदिवासींचा हिरो झाला आहे.

असमच्‍या प्रवासातला एक सोबती होता कॉर्नो. एकदम गप्पिष्‍ट आणि प्रेमळ. एका प्रशिक्षण वर्गात आम्‍ही तीन दिवस एकत्रच होतो. तिथे नवीन आलेल्‍या कार्यकर्त्‍यांशी त्‍याचे वागणे फार लोभस होते. सवयीने मी त्‍याला त्‍याची पार्श्‍वभूमी विचारली – कोण, कुठला, शिक्षण कुठे, या संस्‍थेत कधीपासून वगैरे. थोडं अडखळत त्‍याने सांगायला सुरूवात केली.

कॉर्नो एका टी इस्‍टेटमधल्‍या लेबर लाइनीतल्‍या मजूर जोडप्‍याचा मुलगा. भावंडामध्‍ये तो सर्वात हुशार. नववीत तो शाळेत पहिला आला. लेबर लाइनीत त्‍याचे खूप कौतुक झाले. त्‍याला भेटायला काही दादालोक येऊन गेले. पाठीवर बंदुका लटकावलेले हे लोक त्‍याच्‍याशी अतिशय प्रेमाने बोलले. त्‍याला बक्षीस म्‍हणून त्‍यांनी काही पुस्‍तके दिली. अधूनमधून ते त्‍याला भेटायला यायचे. कॉर्नोच्‍या आईला हे आवडत नव्‍हते. पण कॉर्नोला मात्र ते लोक आवडत. आपल्‍या लोकांना अन्‍यायातून सोडवले पाहिजे, मुक्‍ती मिळवली पाहिजे, असे काही काही ते लोक बोलत. असमच्‍या स्‍वातंत्र्यासाठी आपण लढा देतो आहोत. या लढाईतला तूही एक महत्त्‍वाचा सैनिक आहेस, असे त्‍यांनी कॉर्नोला पटवले. मिसरूड फुटण्‍याच्‍या वयात त्‍याला ते खूपच साहसी वाटले. त्‍यांनी त्‍याला एक सायकल घेऊन दिली. त्‍याची घंटी जोरात वाजवत तो फिरायचा. त्‍यांच्‍या चिठ्ठ्या पोचवण्‍याचे काम तो करू लागला. कॉलेजात असताना त्‍यांनी त्‍याला बढती दिली. तो छुप्‍या टोळ्यांचा गाईड झाला. सैन्‍याची, पोलिसांची नजर चुकवून बंदूकधारी टोळ्यांना तो त्‍याच्‍या क्षेत्रातून सुरक्षित घेऊन जात असे. कॉलेजच्‍या दुसर्‍या वर्षाला असताना त्‍यांनी त्‍याला कोअर मध्‍ये घेतले. शस्‍त्रास्‍त्रे आणि गनिमी युध्‍दाच्‍या प्रशिक्षणासाठी त्‍याला बांग्‍लादेशात पाठवण्‍यात आले. तिथून परतत असतानाच भारतीय सीमा सुरक्षा दलाशी झालेल्‍या चकमकीत त्‍याचे दोन मित्र ठार झाले. दोनच वर्षात कॉर्नो उल्‍फा (युनायटेड लिबरेशन फ्रंट ऑफ असम) या संघटनेचा नामचीन अतिरेकी झाला. अनेक सैनिक आणि नागरी अधिकारी त्‍याने मारले. सैन्‍याच्‍या हिटलिस्‍टवर त्‍याचे नाव वरच्‍या पाच-दहा जणांत होते. तीनदा त्‍याला सैन्‍याने पकडले. बडव बडव बडवले, पण त्‍याच्‍या तोंडून कसलीच माहिती त्‍यांना वदवता आली नाही. त्‍याला अर्धमेला करून सोडून दिले. एकदा त्‍याला उलटा टांगून डोके अनेक वेळा पाण्‍यात बुडवून पाय आणि पोटर्‍या फोडून काढल्‍या तरी याने मेजरला कसलीच माहिती सांगि‍तली नाही. मग त्‍याला छावणीच्‍या बाहेर नेऊन उभा केला. हात सोडले. त्‍याच्‍या मागे थोड्या अंतरावर मेजर उभा होता. ‘एक दोन तीन’ म्‍हणायच्‍या आत पळून जा, नाहीतर डोक्‍यात गोळी घालेन – असे मेजरने त्‍याला सांगितले. दोन आकडे झाले तरी कॉर्नो जागचा हलला नाही. बाजूला पहार्‍यावर असलेला हवलदार त्‍याच्‍या जवळ आला. ‘‘क्‍यों बेटे, मरना चाहते हो? मां बाप को यही दिन दिखाना था? मेरा बेटा तुम्‍हारी उमर का है. मेरी बात मान लो, तुम्‍हारे लीडर तुम्‍हारे नही है, मां बाप ही तुम्‍हारे है’’. कॉर्नोच्‍या मागे मृत्‍यू दार वाजवत उभा होता. यापूर्वी अनेक जवळच्‍या सहकार्‍यांचे मित्रांचे मृत्‍यू त्‍याने पाहिले होते. सणकन् गोळी येते आणि मग… काहीच उरत नाही. आपले पुढारी छुप्‍या नावांनी वावरतात, आपले नाव मात्र उघडे असते. प्रत्‍यक्ष लढायला आपण पुढे असतो, सरकारशी तडजोडी करताना, पैसे वाटताना मात्र आपल्‍याला किंमत नसते. ज्‍या गुलामीची गोष्‍ट आपले पुढारी करताहेत, ती अशी बलिदाने करून जाणार आहे का? की आपला बकरा करून दुसरेच कोणी तुंबड्या भरणार आहेत? हे प्रश्‍न बराच काळ कॉर्नोला छळत होते. मनातल्‍या खोल गर्तेतून उसळी मारून ते प्रश्‍न वर आले. मागे पिस्‍तूल आणि पुढे हे प्रश्‍न.

कॉर्नो त्‍यांना म्‍हणाला, ‘मी पळालो तर तुम्‍ही माझे एन्‍काउंटर करणार हे मला माहीत आहे. मला माझ्या भावाशी बोलायला वेळ द्या.’ कॉर्नोचा भाऊ एका राष्‍ट्रीय संस्थेचा कार्यकर्ता होता. कॉर्नोने हा अतिरेकी मार्ग सोडावा म्‍हणून त्‍याने अनेक वेळा सांगून पाहिले होते. पण कॉर्नोला त्‍यात हिरोगिरी वाटत होती आणि नंतर तो त्यातच पुरता अडकला होता. कॉर्नोच्‍या भावाने आपल्‍या संस्‍थेच्‍या वरिष्‍ठांना सांगितले. त्‍यांनी असम सरकारमधल्‍या काही अधिकार्‍यांशी संपर्क केला, सैन्‍याच्‍याही अधिकार्‍यांशी बोलणे केले. कॉर्नो एका पोलिस ठाण्‍यात शरण आला. तो जिथे शरण आला, तिथे त्‍याचे नाव ऐकूनच फौजदाराची भंबेरी उडाली होती. सहा महिन्‍यांच्‍या तुरुंगवासानंतर त्‍याला पॅरोलवर सोडण्‍यात आले. त्‍यानंतर दीड वर्षाने माझी त्‍याची भेट झाली होती.

कॉर्नोने कागदावर नाव लिहीले ते ‘कर्ण’ होते. त्‍याचा असमिया उच्‍चार कॉर्नो होता. त्‍याचे नाव कर्ण असणे हा एक विचित्र काव्‍यगत न्‍याय होता. माझ्यासाठी कॉर्नोची भेट हे मोठेच धक्‍का-शिक्षण होते. नंतरच्‍या काळात, अशीच हुशार मुले अतिरेकी संघटना आपल्‍या ताब्‍यात घेतात हे लक्षात आले. अगदी आत्‍ता गडचिरोलीच्‍या एका पत्रकार मित्राने सांगितलेली घटना आठवली. तिथल्‍या गावांमध्‍ये आठवीच्‍या पुढची मुले राहतच नाहीत. आपल्‍या मुलांना नक्षलवादी अतिरेकी त्‍यांच्‍या जाळ्यात ओढतील या भीतीने पालक मुलांना दूरच्‍या शहरांमध्‍ये पाठवून देतात.

–  मिलिंद थत्‍ते

(कॉर्नोच्‍या नावानिशी त्‍याची गोष्‍ट किमान 10 वर्षे कोणाला सांगणार नाही, असा मी त्‍याला शब्‍द दिला होता. त्‍याच्‍या सुरक्षेसाठी ते गरजेचे होते. आता 12 वर्षे झाली. बहुधा आता तो सुरक्षित आणि शांत आयुष्‍य जगत असेल.)

रानबखर

cover ranbakhar
cover ranbakhar

रानबखर हे माझे पुस्‍तक समकालीन प्रकाशनाने नुकतेच प्रकाशित केले. नवीन पुस्‍तक हातात आले की, पुस्‍तकाच्‍या आतले पहिले पान आणि शेवटच्‍या पानावरचा ब्‍लर्ब हे आपण हमखास वाचतो आणि मग पुस्‍तक घ्‍यायचे की नाही, वाचायचे की नाही ते ठरवतो. माझ्या खास वाचकांसाठी हे दोन्‍ही इथे देतो आहे.

पुस्‍तकाचे आतले पहिले पानः

ही बखर आहे, इतिहास नाही. 

पक्षधराने लिहीलेले घडल्‍या गोष्‍टीचेच हे कवन आहे.

स्‍वतः रानात असताना आणि रानसख्‍यांवर लिहिली,

म्‍हणून ही… रानबखर.

पुस्‍तकाचे मागचे पानः 

आदिवासी म्‍हणजे ‘रानातले राजे’ अशीच आजवरची रूढ प्रतिमा. पण गेल्‍या पंचवीस-तीस वर्षांत आदिवासींच्‍या जगण्‍याचे अनेक कंगोरे समोर येत आहेत. त्‍यात कुपोषणापासून विस्‍थापनापर्यंत आणि स्‍वशासनापासून ते नक्षलवादापर्यंत अनेक बाबी आहेत.

मग, आदिवासींचं हे आजचं जगणं कसं आहे? त्‍यांचे खरे प्रश्‍न काय आहेत? त्‍यांच्‍या कष्‍टमय जगण्‍याचा फास सुटावा, यासाठी काय प्रयत्‍न चालले आहेत? मायबाप सरकारच्‍या धोरणांमुळे त्‍यांच्‍या जगण्‍यावर काय परिणाम होतो आहे?

गेली दहा-बारा वर्षं नाशिक-ठाणे-नंदुरबार या पट्टयातील आदिवासींसोबत त्‍यांच्‍यातलाच एक बनून राहिलेल्‍या आणि त्‍यांच्‍याच नजरेतून त्यांची सुख-दुःखं बघण्‍याचा प्रयत्‍न करणा-या एका कार्यकर्त्‍याने सांगितलेली ही रानबखर.

गरजेपुरता सामाजिक

वेर्रिएर एल्विन हा विलायतेतून १९२७ साली हिंदुस्तानात आला. मध्य प्रदेशातल्या गोंड गावात १२ वर्षे राहिला. भारत स्वतंत्र झाल्यावर त्याने भारतीय नागरिकत्व घेतले. आणि नेहरूंच्या काळात ईशान्य भारतातील आदिवासी विषयक सल्लागार म्हणून त्याने काम केले. त्याने व्यापक लिखाणही केले. १९४४ साली त्याने लिहिलेले अबोरिजिनल्स नावाचे पुस्तक आहे. त्यात त्याने कळवळून म्हंटले आहे, “देशातले अदमासे ८० टक्के आदिवासी हे आता बाहेरच्या जगाच्या संपर्कात आहेत. त्यांच्या समस्या या इतर ग्रामीण भागाप्रमाणेच आहेत. त्यांच्या बाबतीत वेगळे धोरण असण्याची गरज नाही. पण २० टक्के मात्र अद्याप दुर्गम आहेत. ते त्यांच्या जुन्या जीवन शैली प्रमाणे आनंदात जगत आहेत. त्यांच्यावर  सरसकट ‘आधुनिक शिक्षण’ ‘विकास’ वगैरे लादू नये. म्हणजे त्यांनी तसेच राहावे असे नाही, त्यांना आरोग्य सेवा मिळायला हवी, योग्य शिक्षण मिळायला हवे. पण त्यांची वृत्ती, आनंद, संस्कृती टिकले पाहिजे…”  
म्हणजे विकास तर हवा, पण गाळीव हवा. –  एल्विनची ही वैचारिक कसरत खरं तर शंभर वर्षे जुनी आहे. पण माझ्या पिढीत आदिवासी गावात राहणाऱ्या कार्यकर्त्यालासुद्धा ही कसरत समजू शकते. आधुनिकीकरण आपल्याला हवे तसे गाळून घेता येत नाही. एकदा ते येऊ लागले की त्यातले बरे वाईट सगळेच येते. ते बरेचदा अपरिहार्य असते. हे सारे आमच्या तार्किक मनाला समजते, पण समोर काही तरी सुंदर दिसते आहे आणि ते नष्ट होणार याचे दु:ख व्हायचे तेही होतेच. एल्विन लोकांच्यात राहत होता. त्यांच्या जगण्याचा अर्क त्याला उमजला होता. त्यामुळेच तो या द्वैतात सापडला असावा. 
एल्विनने मध्य भारतात १९४० साली घेतलेले अनुभव आणि आमचे आत्ताचे मुंबईपासून जेमतेम १५० किमीवर असलेल्या गावातले अनुभव यांची तुलना होऊ शकणार नाही हे तर खरेच. पण आधुनिकीकरण येत असताना आदिवासी समाजाचे जे काही जाईल असे तो म्हणत होता, ते जाताना मात्र आम्हाला आज दिसते आहे. काळाच्या घड्याळातले हे वाळूचे कण आहेत. ते जाणारच आहेत. पण ते हातातून जात असताना टिपून तरी ठेवावेत असे आम्हाला वाटते. माणूस नावाच्या सामाजिक प्राण्याचा जेंव्हा इतिहास लिहायचा असेल, तेंव्हा आपण “का बरे सामाजिक होतो” याचे उत्तर शोधावे लागेल. तेंव्हा हेच वाळूचे कण उपयोगी पडतील. कारण आजही ज्यांना समाज म्हणून काही जीवन आहे, असे थोडेच लोक शिल्लक आहेत. त्यांच्यात आत्ता होणारे बदल नीट पाहिले तर हे समजू शकेल. 
 … … … … … … 
सह्याद्रीतल्या आदिवासी समाजात (म्हणजे वारली, कोकणा, ठाकूर इ.) दर तीन ते पाच वर्षांनी रवाळी असते. गावातले सर्व पुरुष आठ रात्री गावाबाहेर जंगलात जाउन राह्तात. काही व्रते पाळतात. मांसाहार करत नाहीत, शिकार करत नाहीत. दारू पित नाहीत. दिवसभर उपास करतात. रात्री गावदेव आणि कणसरी मातेसमोर घुमतात. तार्प्याच्या सुरांवर रात्र रात्र नाचतात. जंगलातल्या दुष्ट शक्तींपासून गावाचे रक्षण व्हावे, शेतातल्या पिकावर कणसरीची कृपा असावी, जनावरांचे वाघदेवाने रक्षण करावे, आपण जंगलाला दुखावले असेल तर त्याची माफी मिळावी असा हेतू या रवाळीच्या व्रतामागे असतो. मागच्याच आठवड्यात आम्ही राहतो त्या पाटीलपाडा गावातली रवाळी झाली. गावातला रहिवासी म्हणून मीही त्यात होतो. रात्री जंगलातच उघड्या माळावरच मुक्काम असतो. रात्री घुमणे झाले कि मग जेवण होते आणि अनेक शेकोट्यांभोवती लोक पथारी पसरतात. म्हातारी माणसं बिड्या लावतात अणि जुन्या गोष्टी सांगतात. नवसुबाबानी एक जुनी गोष्ट सांगितली. त्याचा बाबा बाळू बरफ तेंव्हा गावचा पाटील होता. (म्हणजे २०-२५ वर्षांपूर्वीचा काळ). लोकांनी माउलीच्या दात्याला (म्हणजे कड्याखाली) खडान लावली. तिथल्या वहळात अमाप पाणी होतं. कधी नव्हे इतकी भरमसाट मच्छी गावली. प्रत्येक कुटुंबात दोन दोन किलो तरी मच्छी आली असेल. पण बाळू बाबा अणि गावातले इतर जाणते डवरे काळजीत पडले. (डवर  म्हणजे वृद्ध, झाड डवरले म्हणजे समृध्द झाले, तसे माणूस म्हातारा झाला कि त्यालाही वारली ‘डवर’ म्हणतात.) 
हे डवरे काळजीत पडले, कारण आपल्याला गरज नाही एवढी मच्छी आपण पकडून आणली. आता जंगलातली माउली कोपेल. संध्याकाळ झाली तसे एक आक्रीत घडले. कधी नव्हे तो गावाच्या वेशीवर येउन तरस ओरडू लागले. त्यांच्या भेसूर आवाजाबरोबर जंगलातून स्त्रीच्या रडण्याचे आवाज येऊ लागले. गावातल्या सर्व तीस घरातले लोक पाटलाच्या घराशी भिऊन गोळा झाले. तरस गावात शिरू नयेत म्हणून बाजूबाजूने जाळ पेटवला. पाटील, भगत, आणि डवरे  एकत्र बसले. माउलीची इच्छा समजून घेतलॆ. सर्व घरांमधून जास्तीची मच्छी गोळा केली. टेंभे घेतलेले तरुण आणि पाटील व भगत ती सर्व मच्छी घेऊन ताबडतोब निघाले आणि त्याच वहळात पुन्हा सोडून आले. वेशीवरच्या मखराशी त्यांनी वाघदेवाची क्षमा मागितली, त्याला त्याचा हिस्सा दिला. मग एक तासाने ते तरस निघून गेले आणि रडण्याचे आवाजही थांबले. 
ही गोष्ट तिथे जंगलातल्या माळावर पडून मी ऐकत होतो. तेंव्हा तिथे दूर अंतरावर विजेचे दिवे होते, चार लोकांचे मोबाईल होते. जेंव्हा यातले काहीच नव्हते. हे किर्र अंधारे जंगल होते. आणि माणसं  त्या अंधाराशी झुंजून आणि जुळवून राहत होती, तेंव्हाची गोष्ट मला नवसूबाबा सांगत होता. जीव राखणं ही तर प्रत्येक जीवाची प्राथमिक प्रेरणा असते. जेंव्हा जीवाची भीती असते तेंव्हा माणसं कशी घट्ट  एकत्र येतात हेच मी नवसुबाबाच्या गोष्टीतून ऐकत होतो. 
आदिवासी गावात सामुहिक जगणे अजून तरी टिकून आहे. संकटात आणि सुखातही गाव एकत्र असते. पण यातले युगांतर आमच्या डोळ्यासमोर घडताना दिसते आहे. मे महिन्यातली लग्ने आठवतात… 
गावात कुणाच्या घरी लग्न असले, की गावातल्या सर्व घरच्या मुली त्या घरी पाणी भरायला जातात. कोणी कुणाला हे सांगावे लागत नाही.  आत्ताच एका प्रतिष्ठित घरातले लग्न झाले. त्यांनी सरळ मोटर लावून पाणी भरले. आपल्याला नको कोणी मदतीला यायला! लग्नघरी रोज रात्री गावातल्या सर्व स्त्रिया गाणी म्हणायला जमतात. त्या गाण्यांमधून “जनरल संसार कसा करावा” पासून “पलिकडच्यांची चेष्टा” असे विषय असतात. अशी गाणी म्हणायला स्त्रिया आपणहून येतात. लग्नात सर्व जण सहभागी होण्याची ती एक खूण असते. गावातले एक दुकानदार आहेत, त्या दुकानदारीण बाईंचा तोरा गावातल्या काही बायांना रुचत नाही. त्यामुळे त्यांच्याकडच्या लग्नात कोणी गायला जाईना. त्यांनी पैसे देऊन बायांना बोलावले. मग काही बाया आल्या. नंतर दुसरे एक लग्न आले, ते साधारण घरातले होते. पण तिथेही बायांना पैसे हवे होते. आमच्या गावातल्या ‘सहकारी’ उपक्रमाचे अशा रीतीने ‘व्यवसायीकरण’ (खरे तर monetisation)  झाले. ग्राम सभेने ठराव केला, लग्नातले मान-पान बंद! जर कोणी मान-पान केलेच तर ५००० रु दंड! गावातल्या एका बड्या धेण्डाने हा ठराव धाब्यावर बसवला. तो म्हणाला, मी ५००० दंड भरीन, मला ही रक्कम किरकोळ आहे. पण मी मान पान करणारच. माणसाच्या सामाजिकपणाची एक गरज यंत्राने संपवली अणि दुसरी गरज पैशाने संपवली. 
लग्नात बेन्जो पार्टी बोलावणे अणि त्यावर नाचणे हे तर अगदी कॉमन आहे. त्यात नाचताना लोक पारंपरिक पद्धतीने नाचत नाहीत. मुंबईत गणपतीत कसे, एकटेच एक हात वर करून आपल्याच तंद्रीत नाचतात, तसे हे नाचतात. असे नाचताना लोक एका झुंडीत असतात, पण एकत्र नसतात. एकाच्या नाचण्याचा दुसर्याशी संबंध नसतो. सगळे एकेकटे असतात. धुंद असते, पण एकट्याची.  
माळावर निशब्द रात्री ऐकलेल्या रवाळितल्या नाचाची आठवण येते. तिथले “देव अंगात येणे” हा मानसिक अनुभव सुद्धा सामुहिक असतो, आणि इथे फिल्मी गाण्यांवर आनंद घेतानाही प्रत्येक जण हळू हळू एकटा  होत असतो.
बा एल्विना, माणसाला जगण्यासाठी समाजाची गरज असते, तोपर्यंतच तो सामाजिक प्राणी असतो.… ८० वर्षांपूर्वी तुला हे कळलेही असेल, पण वळले नव्हते. काळाचा गीअर पडायला, युगांत व्हायला एवढा वेळ लागतोच. 
– मिलिंद थत्ते 

I, too, have a dream (Part 3) – A big step to make it a reality

Excellent post delineating Vayam’s victory in democratic empowerment of tribal people.

Atul Patankar

On 27 August 2013 , the Information Commission conducted the final hearing of our appeal. Being an experienced administrator, the Commissioner saw through the arguments of the Deputy Collector’s staff immediately. Mr. Shailesh Gandhi’s presence also helped us retain our confidence in these completely novel circumstances.

Finally, Mr. Gaikwad, Information Commissioner, pronounced his ruling. He asked the administration to compensate each applicant who came to Mumbai Rs. 2,000 each. Also, he issued show cause notice to the information officer for levying fine under 2 different sections of RTI Act – in each of the 1,272 cases. He ordered that all the information sought must be given to every applicant before 31 st October – and promised further stern action if this was not done.

But the most useful part of the order is that – he ordered all the district administrators to publish information about claims under the FRA …

View original post 496 more words

Create a free website or blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: